Uitlegbare Kunstmatige Intelligentie

Kunstmatige intelligentie (KI) transformeert de wereld, met name middels technieken die leren te voorspellen op basis van data. Populaire technieken, zoals deep learning, zijn zeer krachtig, maar wat ze nu precies leren, is heel vaak niet goed uitlegbaar. Het gebrek aan “waarom concludeert het systeem dit nu?” kan het grootschalig gebruik van KI voor medische toepassingen in de weg staan omdat artsen willen begrijpen waarom een bepaalde voorspelling gedaan wordt. Daarnaast is het lastig om nieuwe domeinkennis op te doen van een systeem waarvan we niet begrijpen wat deze nu precies geleerd heeft. Dit project bundelt krachten om een innoverende onderzoekslijn groot te maken waarin nieuwe vormen van KI ontwikkeld worden die wel uitlegbaar zijn.

Dit project richt zich op het creëren van technieken die niet zomaar uitlegbare modellen kunnen leren, maar dat kunnen door te kijken naar alle verschillende vormen van data tegelijkertijd. Dat is een grote vernieuwing, want het overgrote deel van de bestaande technieken is eigenlijk maar voor één soort data geschikt.

Het Fonds ondersteunt dit project met de financiering van 3 additionele PHD posities. Gezien de snelle opkomst van kunstmatige intelligentie en de snelgroeiende interesse vanuit de kliniek is de tijd nu aangebroken om hier vol op in te zetten zodat men over een aantal jaren klaar is voor de daadwerkelijke translatie van deze technieken ten behoeve van klinische beslissingsondersteuning.

ABOARD

De missie van het ABOARD-project is om Nederland klaar te stomen voor een toekomst met behandeling op maat voor de ziekte van Alzheimer. Met een groot consortium van ruim 26 partners wordt vier jaar lang onderzoek gedaan naar effectieve en efficiënte diagnostiek, predictie en preventie van dementie, waarbij de patiënt aan het roer staat. Binnen het project is er veel aandacht voor vroegdiagnostiek en leefstijlinterventie: daar valt immers de meeste winst de behalen zolang er geen effectieve behandeling is voor de ziekte.

Het project:

Zo lang er geen behandeling of geneesmiddel is tegen Alzheimer, vindt het Fonds het belangrijk om in te zetten op het uitstellen of vertragen van de ziekte. Het Fonds hoopt door ondersteuning van het ABOARD-project te kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van preventieve maatregelen zoals leefstijlinterventie.

Bijzondere Leerstoel Gezondheidseconomie Dementiezorg

Met de instelling van de Bijzondere Leerstoel Gezondsheidseconomie Dementiezorg aan de Vrije Universiteit (VU) wil het Gieskes-Strijbis Fonds opnieuw een impuls geven aan de care-kant van dementie. Voortbouwend op de door prof. Anne-Mei The ontwikkelde Sociale Benadering Dementie (SBD) gaat prof. Marcel Canoy zich de komende jaren richten op de financieel-economische aspecten van dit nieuwe zorgmodel. Om de maatschappelijke meerwaarde van de SBD inzichtelijk en kwantificeerbaar te maken, maakt hij gebruik van de capability approach van econoom en Nobelprijswinnaar Amartya Sen. Binnen zijn onderzoek zal ook nadrukkelijk aandacht worden besteed aan het wegnemen van institutionele barrières, waaronder het doorbreken van financieringsschotten in het sociale- en zorgdomein.

Door het ondersteunen van deze Bijzondere Leerstoel kan het Fonds een belangrijke bijdrage blijven leveren aan het ontwikkelen van een toekomstbestendig zorgmodel dat niet alleen beter aansluit bij de behoeften van dementerenden en hun naasten, maar tegelijkertijd ook kostenefficiënt is. De leerstoel is binnen de Vrije Universiteit ondergebracht bij de School of Business and Economics. In zijn onderzoek zal prof. Marcel Canoy direct samenwerken met prof. Anne-Mei The, die per 1 oktober 2020 aan de VU is benoemd tot Bijzonder Hoogleraar Langdurige Zorg en de Sociale Benadering Dementie.

Programma monitoring en evaluatie Social Trials

De Social Trials zijn de ‘praktijkpilots’ van de door prof. dr. Anne-Mei The ontwikkelde Sociale Benadering Dementie (SBD). De SBD is een rechtstreeks voortvloeisel van de eerder door het Fonds ondersteunde leerstoel van prof. The aan de UvA.  De SBD is vrijwel vanaf het begin omarmd door de politiek. Met middelen van het ministerie van VWS zijn in 2018 vier regionale pilots (de ‘Social Trials’) gestart in Amsterdam, Amstelveen, Rotterdam en Den Bosch.

De focus in deze Social Trials ligt op het inspelen op onvervulde behoeften van mensen met dementie en naasten door een integrale aanpak vanuit zowel medisch, psychologisch als sociaal domein. ZonMw heeft destijds vanuit VWS de opdracht gekregen om deze pilots te monitoren en te evalueren. Er wordt op verschillende niveaus gemonitord (kwaliteit van leven, zorg en ondersteuning, kosteneffectiviteit en repliceerbaarheid). Het uiteindelijke doel is een betere begeleiding van mensen, andere werkwijzen en systeemaanpak en het daarmee beschikbaar maken van de benadering voor iedereen in Nederland.

Onlangs heeft VWS aan ZonMw de opdracht gegeven om een voorstel voor de uitbreiding van het bestaande Social Trials-programma te ontwikkelen. Om de doelstellingen van de Social Trials te bereiken, is het noodzakelijk om op meerdere plekken te experimenteren met Social Trials om zo de leereffecten van SBD te vergroten en landelijk op te kunnen schalen. Met de bijdrage van het Gieskes-Strijbis Fonds kan de uitbreiding mede mogelijk worden gemaakt.

Bevolkings- onderzoek dikke darmkanker

Dikke darmkanker is de grootste oorzaak van kankersterfte op Curaçao. Jaarlijk sterven er circa honderd mensen aan dikke darmkanker. Op het gebied van preventie en vroeg-diagnose valt echter nog veel winst te behalen. Het starten van een bevolkingsonderzoek is hiervoor een belangrijke stap.

Fundashon Prevenshon, een particulier initiatief, heeft in de afgelopen tien jaar al met succes het bevolkingsonderzoek naar borst- en baarmoederhalskanker op het eiland opgezet. De ervaring die zij hebben opgedaan willen zij nu inzetten voor het opzetten van een bevolkingsonderzoek naar dikke darmkanker.

Over een periode van vijf jaar zullen vijftig duizend bewoners van Curaçao per post worden opgeroepen om deel te nemen aan het onderzoek. Op de lange termijn hoopt men met dit bevolkingsonderzoek honderden levens te redden.

Beleidsplan 2020-2023

Hieronder vindt u het nieuwe beleidsplan van het Giekes-Strijbis Fonds voor de periode 2020-2023. Een deel van het plannen uit het vorige beleidsplan heeft nog niet aan waarde ingeboet en is ook in dit plan weer terug te vinden. Daarnaast slaan wij ook nieuwe wegen in, met name binnen het werkterrein Democratie & Rechtsstaat.

Het indienen van een aanvraag bij het Gieskes-Strijbis Fonds is altijd op uitnodiging. Wel kunt u een project onder onze aandacht blijven brengen via ons projectsuggestieformulier.

Beleidsplan 2020-2023

Natuur & milieu

De gezonde mens in een gezond ecosysteem

De landbouwtransitie staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Het onlangs verschenen klimaatrapport van het IPCC onderstreept nogmaals de urgentie van een drastische transitie in onze manier van produceren en consumeren. Het staat onomstotelijk vast dat de landbouw van grote negatieve invloed is op klimaatverandering, stikstofuitstoot en de biodiversiteit.

Inkrimping van de veestapel, de eitwittransitie naar plantaardige eiwitten en het herstellen van gedegradeerde bodems zijn gebieden waar grote stappen moeten worden gezet en waar het Fonds een waardevolle bijdrage aan kan leveren. Niet alleen door het ondersteunen van vernieuwende initiatieven en experimenten, maar ook door bewustwording bij consumenten en het aanmoedigen van wet- en regelgeving die deze transitie kan ondersteunen. Het besef dat er een directe link bestaat tussen onze eigen (menselijke) gezondheid en die van ons ecosysteem is hierin van groot belang. Gezonde voeding is hier ook onlosmakelijk mee verbonden.

De (Noord)zee en haar zilte randen

Klimaatverandering heeft grote impact op zeeën wereldwijd. De opwarming van het oceaanwater en de daarmee gepaarde zeespiegelstijging heeft grote gevolgen voor het leven onder water en op het land. De Noordzee is het grootste natuurgebied van Nederland en tevens een van de drukste zeeën ter wereld. Het in kaart brengen – en beschermen – van het leven onder water blijft dan ook van groot belang. Tegelijkertijd biedt de zee (en haar zilte randen) ook kansen op het gebied van de landbouwtransitie. Er wordt volop geëxperimenteerd met aquacultuur (‘zeelandbouw’) en zilte landbouw, en de beloften van zeewier voor zowel menselijke consumptie als bemesting zijn groot. Op dit vlak liggen veel onderzoeksvragen en is er grote behoefte aan ondersteuning van innovatieve en experimentele productiemethoden waar het Fonds een rol in kan spelen.

Medische wetenschap

Alzheimer en andere vormen van dementie

Het aantal mensen met dementie neemt de komende jaren sterk toe. De meest voorkomende variant is de ziekte van Alzheimer. Ondanks dat er veel onderzoek wordt gedaan naar het ontstaan van de ziekte, is er nog geen effectieve behandeling. De interesse van het Gieskes-Strijbis Fonds gaat daarom niet alleen uit naar onderzoek naar het ontstaan van de ziekte, maar ook naar onderzoek gericht op het vertragen van de gevolgen van de ziekte het verbeteren van de zorg voor dementerenden.

Democratie & rechtsstaat

Versterking controlerende taak binnen de democratie

De geloofwaardigheid van de democratie staat onder druk. Er is sprake van een vertrouwensbreuk tussen burgers en controleurs van de macht, waaronder de journalistiek. Het Gieskes-Strijbis Fonds wil de journalistiek middelen ter beschikking stellen om hun controlerende macht te versterken en zo het vertrouwen van burgers in de journalistiek en democratie terug te winnen.

Burgerrechten in een digitale wereld

Met de komst van het internet heeft de samenleving er een nieuwe laag bijgekregen: het digitale domein. De ontwikkeling van nieuwe technologieën in deze digitale wereld vraagt om een goede bewaking van onze burgerrechten. Een goede verankering en toepassing van deze rechten is van essentieel belang om onze digitale soevereiniteit te behouden. Het Gieskes-Strijbis Fonds kijkt uit naar projecten die hier een bijdrage aan leveren.

Het nieuwe Europa

Na de eurocrisis, de Brexit en het opkomende populisme staat de gezamenlijke Europese identiteit onder druk. Tegelijkertijd is de noodzaak voor samenwerking groter dan ooit. De gevolgen van klimaatverandering, de migratiecrisis en technologische ontwikkelingen kunnen alleen samen worden aangepakt. Wat wordt het nieuwe Europese verhaal? De aandacht van het Gieskes-Strijbis Fonds gaat uit naar projecten die initiëren, uitdagen en agenderen.

Kunst & cultuur

Vakmanschap is meesterschap

Ambachtelijk handwerk is een topproduct. Toch dreigt een belangrijk deel van de ambachtelijke kennis te verdwijnen met de pensionering van de babyboomgeneratie. Doel van het Gieskes-Strijbis Fonds is om ervoor te zorgen dat jonge vakmensen meer kennis krijgen van ambachtelijke technieken die zonder actieve overdracht verloren dreigen te gaan.

Research & development voor en door mid-career makers en instellingen

Voor jong talent en toptalent is er veel aandacht vanuit de overheid en cultuurfondsen, voor mid-career makers veel minder. Toch zit hier veel talent, dat met behulp van onderzoek en ontwikkeling de sprong naar de top kan maken. Het Gieskes-Strijbis Fonds wil deze groep makers en instellingen de kans geven om zich verder te ontwikkelen en vernieuwen.

 

Foto: Raimond Wouda

De rol van hypoxie bij multipel myeloom

Immuuntherapie wordt als één van de meest kansrijke behandelmethoden van kanker beschouwd. De kunst is altijd om het immuunsysteem te richten op de kankercellen. Hypoxie – de verstoring van de zuurstofbalans in het micromilieu rond tumoren – zorgt voor biomarkers die gericht door antilichamen gedetecteerd kunnen worden, waarna het immuunsysteem gerekruteerd kan worden om de tumor te bestrijden. Bevestiging van de betekenis van hypoxie is reeds verkregen bij solide tumoren. De onderzoekers van het MUMC willen nu uitzoeken hoe het zit bij multipel myeloom, een ongeneeslijke vorm van beenmergkanker. Dit doen zij door middel van PET-scans bij tien patiënten.

Met dit kortlopende onderzoek willen zij de basis leggen voor vervolgonderzoek naar effectieve behandelmethodes.

PRECODE: jonge mensen met dementie

Dementie op jonge leeftijd heeft ingrijpende gevolgen. Het treft mensen in een actieve levensfase waarin zij nog volop in het leven staan. Hierdoor hebben families die dit treft andere behoeften dan ouderen met dementie, zoals begeleiding van het gezin en hulp bij het combineren van werk en zorg.

De beschikbaarheid van gespecialiseerde zorg is voor jonge mensen met dementie cruciaal maar beperkt. Zij moeten vaak noodgedwongen gebruik maken van voorzieningen voor ouderen. Om voldoende passende hulp voor deze specifieke doelgroep te ontwikkelen is het belangrijk om over accurate gegevens te beschikken hoe vaak en welke vormen van dementie op jonge leeftijd voorkomen in Nederland. Ook is een betere herkenning nodig van dementie op jonge leeftijd om sneller tot een diagnose te komen en passende hulp te krijgen.

Het PRECODE-project streeft ernaar een accurate schatting te verkrijgen van de omvang en aard van de groep jonge mensen met dementie in Nederland. Ook zal een landelijke registratie voor dementie op jonge leeftijd worden opgezet en een signaleringslijst worden ontwikkeld voor de herkenning van vroege signalen van dementie op jonge leeftijd. Daarnaast beoogt het project inzicht te krijgen in de toegang tot zorg na de diagnose.

De vier Alzheimer Centra in Nederland zijn samen met Alzheimer Nederland en het NIVEL per 1 mei 2018 gestart met het project.

Hersenonderzoek.nl

Het online platform Hersenonderzoek.nl wil oplossingen vinden voor hersenziekten, zoals de ziekte van Alzheimer, Parkinson, MS en depressie. Dat doen ze door een van de grootste vertragers van hersenonderzoek te verhelpen: het tekort aan deelnemers voor studies. Iedereen die ouder is dan 18 jaar en wil deelnemen aan wetenschappelijk hersenonderzoek – gezond of met een diagnose – kan zich inschrijven op de website. Met dit landelijke register, dat inmiddels uit ruim 17.000 mensen bestaat, kunnen onderzoekers sneller aan geschikte deelnemers worden geholpen. Daarmee wordt de ontwikkeling van behandelingen en medicatie versneld, alsook de preventie van hersenziekten.

 

Effect van Lichamelijke Activiteit op Darmkanker

Darmkanker is een van de meest voorkomende en dodelijke vormen van kanker. Lichamelijke activiteit lijkt een groot effect te hebben op de overlevingskans van patiënten met darmkanker. Lichamelijke activiteit gaat gepaard met een verlaging van het risico aan de ziekte te overlijden van 40%. Ter vergelijking: chemotherapie verlaagt het risico met 15%. Er is echter nog geen experimenteel bewijs voor een causaal verband tussen lichamelijke activiteit en kanker-gerelateerd overlijden. Een causaal verband tussen lichamelijke activiteit en de vorming van kanker (preventie) is wel al wetenschappelijk aangetoond. Deze pilotstudie beoogt een wetenschappelijke basis te leggen voor een positief effect van lichamelijke activiteit op het verminderen van uitzaaiingen (en daardoor verbeterde overleving) bij darmkanker.

In de studie worden daartoe twee onderzoeksvragen onderzocht:
I. Is er een causaal verband tussen lichamelijke activiteit en vermindering van de vorming van uitzaaiingen?
II. Is er een causaal verband tussen lichamelijke activiteit en verbetering van het behandel-effect?

Het Gieskes-Strijbis Fonds zal gedurende een jaar financiële steun leveren aan een Onderzoeker in Opleiding (OIO), die deze pilotstudie onder begeleiding van ervaren wetenschappers zal uitvoeren. Indien de hypotheses in deze studie worden bevestigd, kan vervolgonderzoek plaatsvinden naar het effect van beweging op de overleving van darmkankerpatiënten en naar het mechanisme van het verband tussen lichamelijke activiteit en de overlevingskans. Zo kan deze pilotstudie een enorm vliegwieleffect teweeg brengen.